PHÒNG, CHỐNG SA SÚT TRÍ TUỆ: BIẾT CÀNG SỚM, HÀNH ĐỘNG CÀNG NHIỀU ĐỂ BẢO VỆ TRÍ NHỚ

Tháng 9/2026, Tháng Thế giới Hành động phòng, chống bệnh Alzheimer bước sang năm thứ 15, tiếp tục đặt vấn đề nhận thức, giảm kỳ thị và chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ vào trọng tâm. Thông điệp năm nay, “Biết càng sớm - Hành động càng nhiều: Tầm quan trọng của chẩn đoán sa sút trí tuệ”, không chỉ là lời kêu gọi đối với ngành y tế mà còn là lời nhắc đối với mỗi gia đình: đừng chờ đến khi người thân mất khả năng tự chăm sóc bản thân mới bắt đầu tìm kiếm sự trợ giúp.

Không phải cứ quên là sa sút trí tuệ

Quên tên một người vừa gặp, để nhầm chìa khóa hay đôi khi không nhớ mình đã đặt đồ vật ở đâu chưa đủ để kết luận một người mắc sa sút trí tuệ. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), sa sút trí tuệ là một hội chứng do nhiều bệnh lý khác nhau gây tổn thương não, làm suy giảm trí nhớ, tư duy, hành vi và khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày. Tuổi cao là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất, nhưng sa sút trí tuệ không phải là một phần tất yếu của quá trình lão hóa.

Đây cũng là điểm cần được nhấn mạnh để tránh hai thái cực trong cộng đồng: hoặc coi mọi biểu hiện hay quên ở người cao tuổi là “chuyện bình thường của tuổi già”, hoặc ngược lại, vội vàng gắn bất kỳ thay đổi nào về trí nhớ với bệnh Alzheimer.

Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất của sa sút trí tuệ, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Các bệnh lý mạch máu não và nhiều tình trạng sức khỏe khác cũng có thể liên quan đến suy giảm nhận thức. Vì vậy, một biểu hiện bất thường kéo dài cần được đánh giá y khoa thay vì tự chẩn đoán tại nhà.

Đáng lưu ý, sa sút trí tuệ không chỉ biểu hiện bằng việc quên. Người bệnh có thể gặp khó khăn trong việc giải quyết những công việc quen thuộc, định hướng thời gian và không gian, tìm từ ngữ khi giao tiếp, thay đổi hành vi hoặc mất dần khả năng thực hiện những sinh hoạt vốn từng rất quen thuộc. WHO hiện ước tính năm 2021 có khoảng 57 triệu người trên toàn thế giới sống chung với sa sút trí tuệ, với gần 10 triệu ca mắc mới mỗi năm. Hơn 60% số người mắc sống tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.

Đằng sau những con số ấy là một thực tế ít được nhìn thấy: sa sút trí tuệ không chỉ tác động lên người bệnh mà còn làm thay đổi đời sống của cả gia đình. Người thân trở thành người chăm sóc, đồng hành trong các hoạt động hằng ngày, hỗ trợ giao tiếp, ăn uống, đi lại và theo dõi những thay đổi về hành vi. WHO xác định đây là một trong những nguyên nhân quan trọng gây khuyết tật và phụ thuộc ở người cao tuổi trên toàn cầu.

Chăm sóc toàn diện để làm chậm nguy cơ suy giảm

Phòng, chống sa sút trí tuệ không có một giải pháp đơn lẻ. Bên cạnh thăm khám và kiểm soát các bệnh lý nền, người cao tuổi cần được duy trì chế độ dinh dưỡng phù hợp, vận động thường xuyên, ngủ đủ, giao tiếp xã hội và tham gia các hoạt động kích thích trí nhớ, tư duy. WHO khuyến nghị kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, ít vận động, hút thuốc; đồng thời duy trì hoạt động thể chất, xã hội và nhận thức phù hợp.

Trong chăm sóc hằng ngày, những hoạt động tưởng như đơn giản lại có thể tạo nên sự khác biệt. Một bữa ăn đủ chất, một buổi đi bộ, đọc sách, trò chuyện, nghe nhạc hay tham gia trò chơi tập thể đều tạo cơ hội để người cao tuổi vận động cả thể chất lẫn tinh thần. Quan trọng hơn, các hoạt động cần được lựa chọn phù hợp với khả năng của từng người, tránh tạo áp lực hoặc khiến họ cảm thấy mình đang bị “điều trị”.

Thực tế tại Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Người cao tuổi Hoa Sen cho thấy hướng chăm sóc này có thể được triển khai ngay trong đời sống thường ngày. Trung tâm xây dựng chế độ dinh dưỡng theo tình trạng sức khỏe, đầy đủ dinh dưỡng theo từng thể trạng của người cao tuổi.

Một bữa ăn tại Trung tâm Chăm sóc sức khoẻ NCT Hoa Sen.

Đặc biệt, việc đưa người cao tuổi ra khỏi sự đơn độc của căn phòng để gặp gỡ, trò chuyện và cùng tham gia các trò chơi tập thể có ý nghĩa không chỉ về mặt tinh thần. Những hoạt động như đi dạo cùng nhau, sinh nhật, đọc sách, trò chơi hay các chương trình kết nối cộng đồng tạo ra những tình huống để người cao tuổi nhớ lại kinh nghiệm, giao tiếp, đưa ra lựa chọn và duy trì vai trò của mình trong tập thể. Tại đây, các hoạt động cộng đồng được tổ chức như một phần của đời sống chăm sóc, thay vì chỉ là những chương trình giải trí đơn thuần.

Ông bà tại Trung tâm Chăm sóc sức khoẻ NCT Hoa Sen cùng đi dạo.

Văn hoá đọc sách buổi chiều.

Tham gia các trò chơi do Trung tâm thiết kế.

Từ góc độ gia đình, điều quan trọng là không biến người cao tuổi thành người thụ động được chăm sóc. Hãy để họ được tự lựa chọn món ăn trong khả năng cho phép, tự thực hiện những công việc quen thuộc, cùng con cháu trò chuyện, tham gia các hoạt động cộng đồng và tiếp tục duy trì những sở thích đã gắn bó với cuộc đời mình. Với người đã có dấu hiệu suy giảm nhận thức, các hoạt động nên được điều chỉnh theo thể trạng và hướng dẫn của nhân viên y tế, thay vì áp dụng một công thức chung cho tất cả.

Phòng, chống sa sút trí tuệ vì thế không chỉ nằm ở bệnh viện hay trong đơn thuốc mà bắt đầu từ chính cách mỗi gia đình tổ chức cuộc sống cho người cao tuổi: một chế độ ăn hợp lý, một cơ thể được vận động, một trí óc được khuyến khích hoạt động và quan trọng nhất là một đời sống không bị tách khỏi cộng đồng. Trong hành trình ấy, mục tiêu cuối cùng không chỉ là kéo dài thời gian sống mà còn là giúp người cao tuổi được sống có ý nghĩa, được kết nối và giữ gìn phẩm giá ngay cả khi trí nhớ đã bắt đầu thay đổi.