VÌ MỘT VIỆT NAM KHỎE: THỂ THAO VÀ CHÍNH SÁCH CHĂM SÓC SỨC KHỎE NGƯỜI CAO TUỔI

Già hóa dân số đang trở thành một trong những vấn đề có tác động sâu rộng đến chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an sinh tại Việt Nam. Trong tiến trình đó, thể dục, thể thao không đơn thuần là hoạt động rèn luyện thể chất mà cần được xác định là một cấu phần quan trọng của chính sách y tế dự phòng và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Thể thao – giải pháp dự phòng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe toàn diện

Trong hệ thống các giải pháp thích ứng với già hóa dân số, hoạt động thể chất có ý nghĩa đặc biệt bởi khả năng tác động đồng thời đến nhiều phương diện sức khỏe. Vận động thường xuyên góp phần duy trì khối cơ, sức mạnh cơ bắp, cải thiện khả năng giữ thăng bằng, phối hợp vận động và hỗ trợ kiểm soát một số yếu tố nguy cơ của các bệnh không lây nhiễm. Quan trọng hơn, đây là giải pháp có tính dự phòng, giúp hạn chế quá trình suy giảm chức năng và duy trì khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày.

Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), người từ 65 tuổi trở lên nên duy trì ít nhất 150–300 phút hoạt động thể lực aerobic cường độ trung bình mỗi tuần hoặc 75–150 phút hoạt động cường độ mạnh, hoặc kết hợp tương đương hai mức độ. Bên cạnh đó, cần thực hiện các hoạt động tăng cường sức mạnh những nhóm cơ chính ít nhất hai ngày mỗi tuần và các bài tập đa thành phần chú trọng thăng bằng, sức mạnh ít nhất ba ngày mỗi tuần nhằm nâng cao năng lực chức năng, phòng ngừa té ngã.

Các khuyến nghị trên cho thấy, tập luyện thể thao ở người cao tuổi cần được xây dựng trên cơ sở khoa học, thay vì chỉ dừng lại ở những hoạt động vận động đơn lẻ. Đi bộ, dưỡng sinh, thái cực quyền, tập sức mạnh với dây kháng lực hoặc tạ nhẹ, vận động dưới nước... đều có thể trở thành những hình thức rèn luyện phù hợp nếu được lựa chọn và tổ chức đúng cách. Trong đó, việc kết hợp rèn luyện sức bền, sức mạnh cơ bắp và khả năng thăng bằng có ý nghĩa quan trọng, bởi mỗi yếu tố đều gắn với những năng lực thiết yếu trong sinh hoạt hằng ngày.

Tuy nhiên, đặc điểm sinh lý, tình trạng bệnh lý và năng lực vận động của người cao tuổi rất khác nhau. Không thể áp dụng một chương trình tập luyện đồng nhất cho người khỏe mạnh, người mắc bệnh tim mạch, thoái hóa khớp, loãng xương hay người có tiền sử đột quỵ, té ngã. Việc vận động cần được điều chỉnh theo thể trạng, mức độ suy giảm chức năng và khả năng thích nghi của từng cá nhân. Đối với người cao tuổi có bệnh nền hoặc hạn chế vận động, cần có sự tư vấn của nhân viên y tế, đặc biệt khi bắt đầu một chương trình tập luyện mới hoặc tăng cường độ vận động.

Nguyên tắc đặt ra là bảo đảm an toàn, phù hợp và duy trì thường xuyên. Người ít vận động nên bắt đầu từ những bài tập nhẹ, thời lượng ngắn, sau đó tăng dần theo khả năng. Những người có nguy cơ té ngã cần được chú trọng các bài tập thăng bằng và tăng cường sức mạnh chi dưới. Trong khi đó, người cao tuổi có khả năng vận động tốt cần được khuyến khích duy trì cường độ phù hợp, tránh tâm lý chủ quan hoặc ngừng tập luyện chỉ vì tuổi tác.

Bên cạnh tác động về thể chất, thể thao còn có ý nghĩa đối với sức khỏe tinh thần và khả năng kết nối xã hội. Các hoạt động vận động tập thể tạo điều kiện để người cao tuổi giao lưu, trò chuyện, duy trì quan hệ cộng đồng, hạn chế tình trạng thu hẹp giao tiếp và cô lập xã hội. Đây là phương diện cần được quan tâm trong bối cảnh chăm sóc người cao tuổi ngày càng đòi hỏi sự kết hợp giữa y tế, phục hồi chức năng và hỗ trợ tâm lý, xã hội.

Tại Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Người cao tuổi Hoa Sen, việc khuyến khích người cao tuổi duy trì thói quen tập luyện thể thao được gắn với xây dựng môi trường vận động tập thể. Qua đó, hoạt động thể chất từng bước trở thành một phần trong nếp sinh hoạt hằng ngày, góp phần nâng cao sức khỏe và tăng cường sự kết nối giữa những người cao tuổi.

Người cao tuổi tại Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Người cao tuổi Hoa Sen duy trì thói quen rèn luyện thể dục, thể thao thông qua các hoạt động tập luyện tập thể.

Một điểm cần nhấn mạnh là thể thao không thay thế điều trị y tế hay phục hồi chức năng chuyên môn. Tuy nhiên, khi được tổ chức khoa học và duy trì liên tục, hoạt động thể chất có thể bổ trợ hiệu quả cho quá trình chăm sóc, giúp người cao tuổi chủ động hơn trong bảo vệ sức khỏe. Đây cũng là cơ sở để chuyển đổi quan niệm chăm sóc từ thụ động sang chủ động, từ hỗ trợ khi sức khỏe suy giảm sang duy trì những năng lực mà người cao tuổi vẫn có thể thực hiện.

Thể chế hóa hoạt động thể chất, nâng cao hiệu quả chính sách chăm sóc người cao tuổi

Nhận thức rõ những yêu cầu đặt ra từ quá trình già hóa dân số, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống chính sách nhằm nâng cao chất lượng chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi. Trong đó, Quyết định số 383/QĐ-TTg ngày 21/2/2025 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2045, đã xác định nhiệm vụ tăng cường sức khỏe thể chất, tinh thần; cải thiện chất lượng mạng lưới chăm sóc sức khỏe; đồng thời tạo môi trường thuận lợi để người cao tuổi tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, vui chơi và giải trí.

Đáng chú ý, Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 60% xã, phường, thị trấn có câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao thu hút người cao tuổi tham gia; tỷ lệ này được nâng lên ít nhất 90% trong giai đoạn 2031–2035. Đây là định hướng quan trọng nhằm mở rộng mạng lưới hoạt động thể chất tại cơ sở, từng bước đưa cơ hội rèn luyện sức khỏe đến gần hơn với người cao tuổi.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng việc gia tăng số lượng câu lạc bộ mới chỉ phản ánh điều kiện triển khai chính sách, chưa đồng nghĩa với hiệu quả chăm sóc sức khỏe. Vấn đề cốt lõi là các mô hình này có duy trì hoạt động thường xuyên hay không; nội dung tập luyện có được xây dựng phù hợp với đặc điểm lão khoa hay không; người hướng dẫn có đủ kiến thức về vận động an toàn và phòng ngừa chấn thương hay không. Nếu thiếu những điều kiện đó, hoạt động thể thao rất dễ dừng lại ở tính phong trào, chưa tạo được tác động bền vững đến sức khỏe người tham gia.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải chuyển từ tư duy khuyến khích phong trào sang tổ chức hoạt động thể chất có định hướng chuyên môn, có sự phối hợp liên ngành và có cơ chế đánh giá hiệu quả. Ngành y tế cần tăng cường tư vấn, sàng lọc nguy cơ, đánh giá khả năng vận động và hướng dẫn tập luyện phù hợp với tình trạng sức khỏe. Ngành thể thao cần xây dựng các chương trình vận động dành riêng cho người cao tuổi, đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên có kiến thức về lão khoa, phục hồi chức năng và phòng ngừa té ngã. Chính quyền địa phương cần bảo đảm không gian công cộng an toàn, thuận tiện, có khả năng tiếp cận đối với người cao tuổi.

Đặc biệt, cần phát triển các mô hình phối hợp giữa trạm y tế, tổ chức Hội Người cao tuổi, câu lạc bộ thể thao và cơ sở chăm sóc chuyên biệt. Sự kết nối này sẽ giúp hoạt động thể chất không bị tách rời khỏi quá trình theo dõi sức khỏe, điều trị bệnh mạn tính và phục hồi chức năng. Đối với những người cao tuổi có hạn chế về vận động, việc xây dựng chương trình tập luyện cá thể hóa, có sự theo dõi của nhân viên chuyên môn sẽ góp phần hạn chế rủi ro và nâng cao hiệu quả can thiệp.

Một yêu cầu khác là bảo đảm công bằng trong tiếp cận hoạt động thể chất. Người cao tuổi ở khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa hoặc những địa bàn còn thiếu thiết chế văn hóa, thể thao cần được quan tâm nhiều hơn. Những mô hình vận động đơn giản, ít tốn kém, có thể tổ chức tại nhà văn hóa, sân chơi cộng đồng hoặc ngay tại nơi cư trú cần được ưu tiên phát triển. Không gian tập luyện phải bảo đảm các điều kiện cơ bản về mặt bằng, ánh sáng, chỗ nghỉ và khả năng tiếp cận, qua đó hạn chế nguy cơ tai nạn trong quá trình vận động.

Cùng với mở rộng cơ hội tập luyện, cần đổi mới phương thức đánh giá kết quả thực hiện chính sách. Thay vì chỉ thống kê số câu lạc bộ được thành lập, số buổi sinh hoạt hoặc số người tham gia, cần quan tâm đến những chỉ số phản ánh trực tiếp tình trạng sức khỏe và năng lực chức năng của người cao tuổi như khả năng đi lại, sức mạnh cơ bắp, khả năng giữ thăng bằng, mức độ độc lập trong sinh hoạt và chất lượng cuộc sống. Đây mới là những căn cứ có ý nghĩa để đánh giá mức độ đóng góp của thể thao đối với mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn diện.

Bên cạnh trách nhiệm của các cơ quan quản lý, gia đình và cộng đồng cũng giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì thói quen vận động. Tâm lý bao bọc quá mức, hạn chế người cao tuổi tham gia hoạt động vì lo ngại rủi ro có thể vô tình làm gia tăng tình trạng ít vận động, suy giảm thể lực và phụ thuộc. Điều cần thiết không phải là ngăn cản người cao tuổi vận động, mà là tạo điều kiện để họ được vận động trong môi trường an toàn, phù hợp với khả năng và có sự hỗ trợ cần thiết.

Già hóa dân số là xu thế tất yếu, nhưng những hệ lụy về suy giảm chức năng và mất khả năng tự chủ hoàn toàn có thể được hạn chế thông qua các giải pháp dự phòng phù hợp. Trong đó, thể dục, thể thao cần được xác định là một bộ phận hữu cơ của chính sách chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, gắn với y tế dự phòng, phục hồi chức năng, an sinh xã hội và xây dựng môi trường sống thân thiện với mọi lứa tuổi.

Một Việt Nam khỏe mạnh không chỉ được đo bằng tuổi thọ trung bình, mà còn bằng số năm người dân được sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng. Đầu tư cho hoạt động thể chất của người cao tuổi vì thế không đơn thuần là đầu tư cho sức khỏe của một nhóm dân cư mà còn là đầu tư cho sự bền vững của hệ thống y tế, an sinh xã hội và tương lai phát triển của đất nước. Để mỗi người cao tuổi không chỉ được chăm sóc khi đau yếu, mà còn có điều kiện duy trì sức khỏe, phát huy năng lực và tiếp tục tham gia tích cực vào đời sống xã hội.