MỘT SỐ ĐIỂU CẦN BIẾT TRONG BỆNH TĂNG HUYẾT ÁP Ở NGƯỜI CAO TUỔI

Tăng huyết áp là tình trạng huyết áp động mạch tăng cao kéo dài, trong đó: Huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg và là một trong những bệnh lý mạn tính phổ biến nhất ở người cao tuổi và là yếu tố nguy cơ hàng đầu của các bệnh tim mạch, đột quỵ và suy thận. Theo các khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO/World Health Organization) và Hội Tim mạch Hoa Kỳ (American Heart Association), tỷ lệ tăng huyết áp tăng rõ rệt theo tuổi, đặc biệt ở nhóm trên 60 tuổi.

Gánh nặng toàn cầu của tăng huyết áp đang gia tăng do dân số già hóa và tỷ lệ béo phì ngày càng tăng, và ước tính sẽ ảnh hưởng đến một phần ba dân số thế giới vào năm 2025.

Năm 2024, tăng huyết áp ảnh hưởng đến khoảng 1,4 tỷ người trưởng thành từ 30 đến 79 tuổi trên toàn thế giới. Con số này chiếm 33% dân số trong độ tuổi này, và hầu như không thay đổi kể từ năm 1990 khi tỷ lệ mắc bệnh là 32%.

Ở Việt Nam, các nhà nguyên cứu đến từ Bệnh viện Bắc Thăng Lon, Bệnh viện Thống Nhất và Học viện Quân y đã cho thấy Tỷ lệ mắc tăng huyết áp ở người cao tuổi là 59,8%, trong số những người tăng huyết áp, có 45,6% đã được chẩn đoán tăng huyết áp trước đó và 39,2% đang điều trị tăng huyết áp. Tỷ lệ tăng huyết áp ở người cao tuổi có xu hướng tăng dần theo nhóm tuổi. các chỉ số WHR (Waist-to-Hip Ratio), bất thường, hút thuốc lá, đái tháo đường và rối loạn chuyển hoá lipit là các yếu tố nguy cơ liên quan đến tình trạng tăng huyết áp ở người cao tuổi.

Tăng Huyết áp

Đặc điểm tăng huyết áp ở người cao tuổi

Bệnh tăng huyết áp ở người cao tuổi có những đặc điểm riêng biệt so với người trẻ, chủ yếu do quá trình lão hóa mạch máu và sự tích lũy bệnh lý mạn tính. Thành mạch trở nên xơ cứng, giảm đàn hồi (Xơ cứng động mạch) dẫn đến tình trạng tăng huyết áp tâm thu đơn độc là hình thái tăng huyết áp rất thường gặp ở người cao tuổi. Huyết áp ở người cao tuổi thường dao động nhiều, dễ bị ảnh hưởng bởi tư thế (tụt huyết áp tư thế đứng), stress hoặc thay đổi môi trường. Bệnh thường đi kèm với các rối loạn như đái tháo đường, suy thận, bệnh tim mạch, khiến nguy cơ biến chứng như đột quỵ, suy tim, nhồi máu cơ tim cao hơn. Đáng chú ý, triệu chứng lâm sàng có thể không điển hình hoặc rất nghèo nàn (mặc dù huyết áp có thể lên tới 180–200 mmHg), nhiều trường hợp chỉ phát hiện khi đã có biến chứng song điều trị thuốc huyết áp lại nhạy cảm vì vậy cho nên đã có khuyến cáo về nguyên tắc dùng thuốc cho những trường hợp này là  “start low – go slow” (khởi liều thấp, tăng từ từ)…

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Một số nguyên nhân gây tăng huyết áp

Phần lớn trường hợp tăng huyết áp ở người cao tuổi là tăng huyết áp nguyên phát, hình thành do sự tương tác giữa quá trình lão hóa và các yếu tố nguy cơ tích lũy lâu dài. Nguyên nhân quan trọng nhất là xơ cứng và giảm đàn hồi thành mạch, làm tăng sức cản ngoại vi và dẫn đến tăng huyết áp, đặc biệt là tăng huyết áp tâm thu đơn độc. Bên cạnh đó, các yếu tố ảnh hưởng gồm: chế độ ăn nhiều muối, ít rau quả; ít vận động, thừa cân – béo phì; stress kéo dài; hút thuốc lá, rượu bia. Người cao tuổi thường đồng mắc nhiều bệnh nội tiết mạn tính như đái tháo đường, bệnh thận, rối loạn lipid máu, cũng góp phần làm tăng và duy trì huyết áp cao. Ngoài ra, việc sử dụng nhiều loại thuốc (như thuốc chống viêm, corticoid…) có thể ảnh hưởng đến huyết áp. Sự suy giảm cơ chế điều hòa huyết áp theo tuổi khiến huyết áp dễ giao động, khó kiểm soát và làm tăng nguy cơ biến chứng tim mạch nghiêm trọng.

Thể bệnh và triệu chứng

Tăng huyết áp được chia làm hai thể: tăng huyết áp tiên phát (tăng huyết áp vô căn) và tăng huyết áp thứ phát (tăng huyết áp có nguyên nhân). Tăng huyết áp vô căn là thể tăng huyết áp thường gặp nhất, chiếm 90% và không xác định được nguyên nhân gây tăng huyết áp.

Cơn tăng Huyết áp

Cơn tăng huyết áp là tình trạng huyết áp đột ngột tăng cao lên trên 180/120mmHg. Cơn tăng huyết áp được chia làm hai loại: tăng huyết áp cấp cứu và tăng huyết áp khẩn cấp. Tăng huyết áp cấp cứu được định nghĩa là huyết áp tăng trên 180/120mmHg và có bằng chứng tổn thương cơ quan đích (bệnh não tăng huyết áp, tổn thương võng mạc, suy thận cấp, nhồi máu cơ tim, lóc tách động mạch chủ). Tăng huyết áp khẩn cấp thì chưa có tổn thương cơ quan đích. Nhưng cả hai thể đều phải điều trị ngay và kịp thời.

Phần lớn bệnh nhân tăng huyết áp không có triệu chứng rõ ràng, đặc biệt ở giai đoạn đầu. Khi huyết áp tăng cao, người bệnh có thể xuất hiện: đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi, hồi hộp, nhìn mờ…Trong nhiều trường hợp, bệnh chỉ được phát hiện khi xuất hiện biến chứng.

Các biến chứng thường gặp

Tăng huyết áp là một bệnh lý nguy hiểm vì thường diễn tiến âm thầm nhưng có thể gây ra nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được kiểm soát tốt. Huyết áp tăng kéo dài sẽ làm tổn thương các hệ cơ quan và cơ quan quan trọng trong cơ thể như hệ tim mạch (Bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim, suy tim, phì đại thất trái…. Ngoài ra, tình trạng xơ cứng và tắc nghẽn mạch máu còn làm tăng nguy cơ các bệnh tim mạch khác), thận (suy thận mạn phải lọc máu…), não (đột quỵ, tai biến mạch máu não dẫn đến liệt hoặc rối loạn ngôn ngữ, sa sút trí tuệ mạch máu), mắt (giảm thị lực hoặc mù lòa, bệnh võng mạc do tăng huyết áp..) Chính vì vậy, tăng huyết áp được coi là “kẻ giết người thầm lặng”, đòi hỏi người bệnh phải theo dõi huyết áp thường xuyên, tuân thủ điều trị và duy trì lối sống lành mạnh để phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm. Nếu không được kiểm soát tốt, tăng huyết áp ở người cao tuổi có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng.

Biến chứng thường gặp của tăng huyết áp

Nguyên tắc dự phòng và điều trị  tăng huyết áp ở người cao tuổi

Nguyên tắc phòng ngừa và điều trị tăng huyết áp ở người cao tuổi cần được thực hiện một cách toàn diện, thận trọng và cá thể hóa. Trước hết, việc thay đổi lối sống đóng vai trò nền tảng, bao gồm ăn nhạt, tăng cường rau xanh – trái cây, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá và duy trì vận động nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng, đồng thời duy trì cân nặng hợp lý và kiểm soát stress.

Trong điều trị, cần bắt đầu thuốc với liều thấp, tăng liều từ từ, theo dõi sát để tránh tụt huyết áp, đặc biệt là tụt huyết áp tư thế đứng. Mục tiêu kiểm soát huyết áp không nên quá “chặt” mà phải cân bằng giữa hiệu quả và an toàn, tùy theo tuổi, bệnh kèm theo và khả năng dung nạp của từng người mà sử dụng/Phooies hợp các nhóm thuốc cho phù hợp (như: thuốc lợi tiểu thuốc ức chế men chuyển thuốc chẹn thụ thể angiotensin thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta…).

Sơ đồ phối hợp các thuốc hạ huyết áp theo ESC 2024 (Nguồn BVTWWQĐ 108)

Đồng thời, cần quản lý các bệnh lý đi kèm như đái tháo đường, bệnh thận, rối loạn lipid máu và theo dõi huyết áp định kỳ. Sự phối hợp chặt chẽ giữa người bệnh, gia đình và nhân viên y tế là yếu tố quan trọng giúp kiểm soát huyết áp ổn định, phòng ngừa biến chứng và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

Kiểm soát tốt huyết áp giúp giảm đáng kể nguy cơ đột quỵ, suy tim và tử vong do tim mạch.

Tóm lại, tăng huyết áp ở người cao tuổi là bệnh lý phổ biến nhưng có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện sớm, điều trị đúng và theo dõi lâu dài. Việc kết hợp giữa thay đổi lối sống và điều trị thuốc đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe tim mạch và duy trì chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

Tài liệu tham khảo

1. Bệnh viện TWQĐ 108. 3.2025. Cập nhật Hướng dẫn năm 2024 của Hiệp hội tim mạch châu Âu (ESC) về sử dụng thuốc quản lý tình trạng Huyết áp tăng và Tăng huyết áp. https://benhvien108.vn/duoc-lam-sang/cap-nhat-huong-dan-nam-2024-cua-hiep-hoi-tim-mach-chau-au-esc-ve-su-dung-thuoc-quan-ly-tinh-trang-huyet-ap-tang-va-tang-huyet-ap.htm

2. ESC (European Society of Cardiology). 2024. 2024 ESC Guidelines for the management of elevated blood pressure and hypertension. European Heart Journal (2024) 45, 3912–4018 https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehae178

3. Estefania Oliveros, Hena Patel, Stella Kyung, Setri Fugar, Alan Goldberg, Nidhi Madan, Kim A Williams. 2019. Hypertension in older adults: Assessment, management, and challenges. National Library of Medicine. 2019 Dec 11;43(2):99–107. doi: 10.1002/clc.23303 https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7021657/

4. Tạ Quang Thành^,, Lê Đình Than, Nguyễn Văn Chuyên. 2025. Thực trạng mắc và một số yếu tố liên quan bệnh tăng huyết áp ở người cao tuổi tại Hà Nội năm 2022. https://tapchiyhocvietnam.vn/index.php/vmj/article/view/14896

5 WHO. 2025. Global report on hypertension 2025. https://www.sochob.cl/web1/wp-content/uploads/2025/09/Global-report-on-hypertension-2025-high-stakes-turning-evidence-into-action.pdf