BỆNH DO VIRUS NIPAH

1. Tổng quan

Virus Napah (NiV) là một Virus RNA thuộc họ Paramyxoviridae, lần đầu được phát hiện năm 1998–1999 trong một đợt bùng phát dịch ở những người chăn nuôi lợn tại Malaysia và kể từ đó đến nay các đợt bùng phát dịch bệnh đã được báo cáo ở Singapore, Bangladesh, Ấn Độ, Malaysia và Philippines. Tỷ lệ tử vong ước tính từ 40% đến 75%. Theo Bộ Y tế, tại Việt Nam, đến nay chưa từng ghi nhận trường hợp mắc bệnh do Virus Nipah nào và nguy cơ của bệnh dịch này xâm nhập vào nước ta là thấp. 

Theo Tổ chức Y tế Thế giới Virus Nipah là một tác nhân gây bệnh nguy hiểm, vật chủ tự nhiên là Dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae. Virus Nipah có khả năng lây truyền từ động vật sang người và từ người sang người. Người nhiễm bệnh có thể bị sốt và các triệu chứng liên quan đến não (như đau đầu hoặc lú lẫn) và/hoặc phổi (như khó thở hoặc ho). Do nguy cơ gây dịch lớn, tỷ lệ tử vong cao và hiện chưa có thuốc điều trị đặc hiệu hay vaccine thương mại hóa rộng rãi, Bệnh do Virus Nipah được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm (Nhóm A theo phân loại của BYT)

Bệnh do virus Nipah là bệnh truyền nhiễm nhóm A, có tỉ lệ tử vong được ghi nhận dao động từ 40-75%, hiện chưa có vắc xin và thuốc điều trị đặc hiệu. (Nguồn BYT).

2. Nguồn bệnh và đường lây truyền

2.1. Nguồn bệnh

Dơi ăn quả (Dơi cáo – Pteropus) là vật chủ tự nhiên chính thuộc họ Pteropodidae được coi là vật chủ tự nhiên của Virus Nipah và có mặt ở nhiều vùng khác nhau của châu Á và ở Úc. Dơi ăn quả Châu Phi thuộc chi Eidolon, họ Pteropodidae, đã được phát hiện có kháng thể chống lại Virus Nipah và Hendra, cho thấy rằng các virus này cũng có thể có mặt trong phạm vi phân bố địa lý của dơi Pteropodidae ở Châu Phi.

2.2. Đường lây truyền

- Từ động vật sang người

+ Tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm virus (lợn, dơi): Virus Nipah dường như không gây bệnh ở dơi ăn quả. Tuy nhiên, Virus Nipah có thể lây truyền sang người qua tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm như dơi, lợn hoặc ngựa.

+ Ăn thực phẩm nhiễm virus như nước ép chà là tươi, bị nhiễm bẩn bởi dơi ăn quả bị nhiễm bệnh.

- Từ người sang người

+ Qua tiếp xúc gần với dịch tiết hô hấp, nước bọt, máu

+ Thường gặp trong môi trường chăm sóc y tế hoặc gia đình. Tại các cơ sở y tế, nguy cơ lây lan có thể tăng lên trong môi trường bệnh viện đông đúc, thông gió kém và việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm trùng không đầy đủ (chẳng hạn như sử dụng thiết bị bảo hộ cá nhân, vệ sinh và khử trùng, và vệ sinh tay).

3. Thời gian ủ bệnh

Thường từ 4–14 ngày, một số trường hợp hiếm có thể kéo dài lên đến 45 ngày.

Các thông tin cơ bản về bệnh do Virus Nipah gây ra (Ảnh từ The Health Pulse)

4. Biểu hiện lâm sàng

Đối với một số người, nhiễm Virus Nipah có thể không có triệu chứng. Tuy nhiên, hầu hết mọi người đều bị sốt và các triệu chứng liên quan đến não (như đau đầu hoặc lú lẫn) và/hoặc phổi (như khó thở hoặc ho). Các cơ quan khác cũng có thể bị ảnh hưởng. Các triệu chứng thường gặp khác bao gồm ớn lạnh, mệt mỏi, buồn ngủ, chóng mặt, nôn mửa và tiêu chảy. Thường diễn biến qua các giai đoạn:

4.1. Giai đoạn khởi phát

- Sốt cao

- Đau đầu

- Đau cơ

- Mệt mỏi, buồn nôn, nôn

4.2. Giai toàn phát

- Viêm não cấp:

• • Lú lẫn
  • Co giật
  • Giảm ý thức, hôn mê

- Rối loạn hô hấp:

• • Ho
  • Khó thở
  • Suy hô hấp cấp

Bệnh nặng có thể xảy ra ở bất kỳ bệnh nhân nào nhưng đặc biệt liên quan đến những người có triệu chứng thần kinh, tiến triển thành phù não (viêm não) và thường dẫn đến tử vong. Chăm sóc hỗ trợ và theo dõi cẩn thận trong giai đoạn này là rất quan trọng.

4.3. Giai đoạn lui bệnh

Hầu hết những người sống sót đều hồi phục hoàn toàn.

Theo báo cáo có khoảng 1/5 người mắc bệnh do Vius Nipah gây ra có để lại các di chứng thần kinh lâu dài. Một số bệnh nhân có thể tái phát viêm não muộn sau nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Tỷ lệ tử vong dao động 40–75%, tùy từng đợt dịch, khả năng phát hiện sớm và chăm sóc y tế.

5. Chẩn đoán

Chẩn đoán xác định dựa trên:

- Xét nghiệm RT-PCR phát hiện virus.

- Xét nghiệm huyết thanh học.

6. Điều trị

Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu cho Virus Nipah. Một số thuốc kháng virus đang được nghiên cứu, nhưng chưa có bằng chứng đủ mạnh để sử dụng thường quy.

Một số nguyên tác điều trị:

- Điều trị hỗ trợ tích cực;

- Kiểm soát suy hô hấp;

- Kiểm soát phù não, co giật;

- Cách ly nghiêm ngặt để phòng lây nhiễm.

7. Phòng ngừa

Phòng bệnh là biện pháp quan trọng nhất

- Tránh ăn thực phẩm có nguy cơ nhiễm virus từ dơi (nhựa cây sống, trái cây bị dơi cắn);

- Rửa tay thường xuyên;

- Hạn chế tiếp xúc gần với người nghi nhiễm;

- Áp dụng biện pháp kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt trong cơ sở y tế;

- Giám sát chặt chẽ các ca bệnh nghi ngờ viêm não cấp không rõ nguyên nhân

  Năm điều lưu ý trong phòng chống bệnh do Virus Nipah (Nguồn Bộ Y tế)

8. Nguy cơ đối với người cao tuổi

Khi mắc Virus Nipah, người cao tuổi dễ diễn biến nặng, biến chứng thần kinh và tử vong cao hơn do Người cao tuổi thường có sức đề kháng suy giảm, nhiều bệnh mạn tính, bệnh nền như đái tháo đường, tim mạch, suy thận, COPD…và khả năng hồi phục kém.

9. Một số biện pháp phòng bệnh tại Trung tâm Chăm sóc người cao tuổi

1. Tăng cường giám sát sức khỏe, phát hiện sớm các ca bệnh

- Theo dõi thân nhiệt, tình trạng hô hấp, ý thức của người cao tuổi hàng ngày;

- Đặc biệt chú ý các trường hợp: Sốt + rối loạn ý thức; Sốt không rõ nguyên nhân…

2. Kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt

- Rửa tay đúng cách cho nhân viên và người chăm sóc;

- Đeo khẩu trang khi có dấu hiệu bệnh hô hấp;

- Khử khuẩn bề mặt, dụng cụ chăm sóc thường xuyên.

3. Kiểm soát nguồn thực phẩm

- Không sử dụng trái cây rơi rụng, trái cây nghi bị động vật cắn;

- Thực phẩm phải được nấu chín kỹ;

- Không dùng đồ ăn, nước uống không rõ nguồn gốc.

4. Quy trình xử trí ca nghi ngờ

- Cách ly tạm thời ngay lập tức;

- Báo cho cơ sở y tế để được hướng dẫn;

- Không tự ý điều trị tại chỗ.

- Không tiếp nhận NCT từ vùng dịch về (<14 ngày) vào Trung tâm.

“Virus Nipah hiếm gặp và rất nguy hiểm. Việc phát hiện sớm, cách ly kịp thời và phòng ngừa chủ động là những biện pháp hữu hiệu để bảo vệ Người cao tuổi”

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Y tế. 2026. Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp mắc bệnh do virus Nipah. https://moh.gov.vn/thong-tin-chi-dao-dieu-hanh/-/asset_publisher/DOHhlnDN87WZ/content/bo-y-te-viet-nam-chua-ghi-nhan-truong-hop-mac-benh-do-virus-nipah.

2. Bộ Y tế. 2026. Bộ Y tế hoả tốc nhắc các cơ sở khám chữa bệnh chủ động phòng chống bệnh do virus Nipah. https://moh.gov.vn/thong-tin-chi-dao-dieu-hanh/-/asset_publisher/DOHhlnDN87WZ/content/bo-y-te-hoa-toc-nhac-cac-co-so-kham-chua-benh-chu-ong-phong-chong-benh-do-virus-nipah.

3. The Health Pulse. 2026. What Is Nipah Virus?. https://thehealthpulse.org/2026/01/28/what-is-nipah-virus/.

4. WHO. 2026. Virus Nipah. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/nipah-virus.

5. WHO. 2023. WHO South-East Asia Regional Strategy for the prevention and control of Nipah virus infection 2023–2030. https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/cdcf42a9-0bd3-4632-a855-781465409216/content.