VÌ SAO NGƯỜI CAO TUỔI DỄ BỊ VIÊM PHỔI KHI THỜI TIẾT CHUYỂN MÙA?

Thời tiết chuyển mùa, nhiệt độ thay đổi thất thường là thời điểm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp gia tăng ở người cao tuổi.

Vì sao người cao tuổi dễ mắc viêm phổi và diễn biến nặng?

Quá trình lão hóa khiến hệ miễn dịch suy giảm cả về khả năng nhận diện lẫn loại bỏ tác nhân gây bệnh. Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), suy tim, đái tháo đường, bệnh thận mạn hoặc các bệnh lý thần kinh. Những bệnh này làm giảm khả năng chống chịu của cơ thể trước tình trạng nhiễm trùng đường hô hấp dưới, đồng thời khiến việc điều trị viêm phổi trở nên phức tạp hơn. Các bệnh mạn tính đó làm suy giảm khả năng chống chịu của cơ thể, gia tăng nguy cơ biến chứng. Đặc biệt, rối loạn nuốt và suy giảm phản xạ bảo vệ đường thở ở người từng đột quỵ, mắc Parkinson hoặc sa sút trí tuệ làm tăng nguy cơ hít sặc, dẫn đến viêm phổi.

Do đáp ứng miễn dịch thay đổi theo tuổi, người cao tuổi có thể không sốt cao, ho ít hoặc thiếu các triệu chứng hô hấp điển hình. Bệnh đôi khi chỉ biểu hiện bằng mệt mỏi, chán ăn, lú lẫn cấp tính hoặc suy giảm khả năng vận động, khiến việc nhận biết và chẩn đoán chậm trễ, tạo điều kiện cho nhiễm trùng tiến triển.

Khi tác nhân gây bệnh xâm nhập đường hô hấp dưới, phản ứng viêm khiến dịch và tế bào viêm tích tụ trong phế nang, cản trở trao đổi khí, gây giảm oxy máu và có thể dẫn đến suy hô hấp nếu tổn thương lan rộng. Ở người cao tuổi, dự trữ chức năng hô hấp suy giảm, đặc biệt khi có bệnh phổi mạn tính, khiến cơ thể khó đáp ứng nhu cầu oxy, ảnh hưởng đến hoạt động của tim, não và các cơ quan khác.

Trong trường hợp nặng, nhiễm trùng có thể gây nhiễm khuẩn huyết, rối loạn tuần hoàn, giảm tưới máu mô, tiến triển thành sốc nhiễm khuẩn và suy đa cơ quan, làm tăng nguy cơ tử vong. Đồng thời, viêm phổi có thể làm trầm trọng thêm các bệnh nền: thiếu oxy làm tăng gánh nặng cho tim, nhiễm trùng gây khó kiểm soát đường huyết ở người đái tháo đường, còn mất nước và rối loạn chuyển hóa có thể làm suy giảm thêm chức năng thận. Sự tương tác giữa các tổn thương này khiến bệnh dễ diễn biến phức tạp, nhất là ở người có nhiều bệnh đồng mắc và dự trữ sinh lý thấp.

Thời tiết chuyển mùa tác động như thế nào đến viêm phổi ở người cao tuổi?

Những thay đổi về nhiệt độ, độ ẩm và điều kiện môi trường trong lúc giao mùa có thể ảnh hưởng đến sự tồn tại, lan truyền của các tác nhân gây bệnh đường hô hấp. Đồng thời, việc sinh hoạt trong không gian kín, thông khí kém hoặc tiếp xúc gần với người mắc bệnh có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm với virus, vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp. Các virus như cúm, virus hợp bào hô hấp (RSV) và SARS-CoV-2 có thể gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới; một số trường hợp tiếp tục xuất hiện bội nhiễm vi khuẩn. Đặc biệt, nhiễm cúm ở người cao tuổi có thể dẫn đến viêm phổi hoặc khởi phát đợt cấp của bệnh mạn tính.

Khi thời tiết lạnh hoặc thất thường, việc sinh hoạt trong không gian kín, thông khí kém và tiếp xúc gần làm tăng cơ hội lây truyền tác nhân hô hấp. Những yếu tố này, khi kết hợp với suy giảm miễn dịch và bệnh nền, khiến người cao tuổi dễ mắc bệnh hơn và có nguy cơ gặp biến chứng cao hơn. Tuy nhiên, viêm phổi có thể xuất hiện quanh năm; vì vậy, phòng bệnh cần được duy trì thường xuyên, không chỉ trong những tháng lạnh.

Phát hiện sớm những dấu hiệu không điển hình

Một thách thức trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi là viêm phổi đôi khi không biểu hiện bằng những triệu chứng điển hình. Thay vì sốt cao, ho nhiều hay đau ngực rõ rệt, người bệnh có thể chỉ mệt mỏi bất thường, ăn uống kém, ngủ nhiều, giảm vận động hoặc đột ngột lú lẫn. Một số trường hợp xuất hiện tình trạng suy giảm khả năng tự chăm sóc, thay đổi hành vi hoặc mất thăng bằng mà gia đình không dễ nhận ra đó là dấu hiệu của một bệnh lý cấp tính.

Vì vậy, việc theo dõi những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt hằng ngày có ý nghĩa quan trọng. Khi người cao tuổi xuất hiện ho mới hoặc ho tăng lên, sốt, thân nhiệt thấp bất thường, thở nhanh, khó thở, đau ngực, ăn uống kém hoặc thay đổi trạng thái tinh thần, gia đình cần đưa người bệnh đi khám sớm. Trường hợp khó thở rõ rệt, tím môi, lơ mơ, lú lẫn đột ngột hoặc đau ngực dữ dội cần được cấp cứu kịp thời.

Ảnh minh hoạ biểu hiện của người cao tuổi mắc viêm phổi.

Không nên tự ý mua kháng sinh hoặc kéo dài việc điều trị tại nhà khi chưa có đánh giá y tế. Kháng sinh không có tác dụng điều trị virus, trong khi việc lựa chọn thuốc cần căn cứ vào nguyên nhân nghi ngờ, biểu hiện lâm sàng và tình trạng cụ thể của người bệnh. Với người cao tuổi, trì hoãn thăm khám có thể khiến bệnh tiến triển nhanh, bỏ lỡ thời điểm can thiệp phù hợp.

Chủ động phòng bệnh từ gia đình đến cộng đồng

Phòng viêm phổi cần bắt đầu từ việc giảm nguy cơ nhiễm trùng và nâng cao sức khỏe nền tảng. Người cao tuổi nên trao đổi với nhân viên y tế về việc tiêm vaccine cúm hằng năm, vaccine phế cầu, COVID-19 và các vaccine phù hợp với độ tuổi, bệnh nền, tiền sử tiêm chủng. Đồng thời, cần duy trì thói quen rửa tay, giữ không gian sống thông thoáng, hạn chế tiếp xúc gần với người có triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp và cân nhắc đeo khẩu trang tại nơi đông người khi nguy cơ lây nhiễm tăng cao.

Rửa tay đúng thời điểm, đúng cách được Người cao tuổi tại Trung tâm Chăm sóc sức khoẻ Người cao tuổi Hoa Sen thường xuyên thực hiện.

Chế độ dinh dưỡng đầy đủ, ngủ nghỉ hợp lý và vận động vừa sức góp phần duy trì thể trạng, hỗ trợ khả năng phục hồi. Người mắc bệnh mạn tính cần tuân thủ điều trị, tái khám định kỳ và không tự ý thay đổi thuốc. Với người khó nuốt, gia đình cần chú ý tư thế ăn uống, bảo đảm người bệnh tỉnh táo khi ăn, vệ sinh răng miệng và tìm kiếm tư vấn chuyên môn khi có dấu hiệu rối loạn nuốt nhằm giảm nguy cơ viêm phổi hít.

Tháp dich dưỡng cho Người cao tuổi trong chiến lược quốc gia về dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030. (Nguồn: Viện Dinh dưỡng quốc gia).

Vận động nhẹ nhàng và ngủ nghỉ hợp lý cũng góp phần duy trì thể trạng ở người cao tuổi.

Quan trọng hơn, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi không thể chỉ dừng lại ở xử trí khi bệnh đã xuất hiện. Gia đình, cơ sở y tế và các đơn vị chăm sóc cần phối hợp theo dõi những thay đổi nhỏ về thể trạng, dinh dưỡng, vận động và nhận thức để phát hiện sớm nguy cơ. Môi trường sống an toàn, sự quan tâm thường xuyên và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế kịp thời là những yếu tố góp phần hạn chế biến chứng.

Viêm phổi ở người cao tuổi không phải nguy cơ có thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng nhiều trường hợp có thể được phòng ngừa hoặc giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng bằng những biện pháp phù hợp. Chủ động phòng bệnh, phát hiện sớm và điều trị đúng cách không chỉ bảo vệ sức khỏe mà còn góp phần duy trì khả năng tự chủ, chất lượng sống và sự an tâm của người cao tuổi cùng gia đình trước những biến động của thời tiết chuyển mùa.