NHẬN DIỆN SỚM VÀ PHÒNG NGỪA SA SÚT TRÍ TUỆ Ở NGƯỜI CAO TUỔI

Tuổi thọ trung bình của người Việt Nam ngày càng được cải thiện, phản ánh những tiến bộ đáng ghi nhận của y học và đời sống xã hội. Tuy nhiên, đi cùng với đó là sự gia tăng nhanh chóng của các bệnh lý mạn tính liên quan đến tuổi già, trong đó sa sút trí tuệ đang nổi lên như một thách thức lớn, không chỉ với ngành y tế mà với cả gia đình và cộng đồng. Sa sút trí tuệ vì thế không còn là câu chuyện riêng của người cao tuổi, mà đã trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được nhận diện và can thiệp từ sớm.

Sa sút trí tuệ là hội chứng rối loạn mạn tính của não bộ, khiến người bệnh giảm dần trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng tư duy, định hướng và sinh hoạt độc lập. Khác với hiện tượng “hay quên tuổi già” thường gặp, sa sút trí tuệ tiến triển âm thầm, không hồi phục hoàn toàn và để lại những hệ lụy sâu sắc đối với chất lượng sống của người bệnh cũng như gánh nặng chăm sóc cho gia đình.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 55 triệu người trên thế giới đang sống chung với sa sút trí tuệ và con số này dự báo sẽ tăng gấp đôi trong vòng 25 năm tới. Đáng chú ý, khoảng 70–80% trường hợp sa sút trí tuệ có nguyên nhân từ bệnh Alzheimer – dạng phổ biến nhất của hội chứng này. Tại Việt Nam, quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hàng đầu châu Á. Dự kiến đến năm 2025, cả nước sẽ có hơn 16 triệu người cao tuổi, chiếm trên 16% dân số, đặt ra sức ép lớn đối với hệ thống y tế và an sinh xã hội.

Những dấu hiệu cảnh báo sớm không nên bỏ qua

1. Khó khăn về khả năng ghi nhớ

Một trong những biểu hiện sớm và thường gặp nhất là khó khăn trong việc nhớ lại các thông tin gần đây. Người bệnh có thể liên tục quên những sự kiện vừa xảy ra, quên các ngày quan trọng hoặc lặp lại cùng một câu hỏi trong thời gian ngắn. Sự suy giảm trí nhớ ngắn hạn này không chỉ gây gián đoạn sinh hoạt hàng ngày mà còn khiến người bệnh dần mất khả năng tự lập, phải phụ thuộc vào người thân trong những công việc trước đây từng làm thành thạo.

2. Khả năng giải quyết vấn đề suy giảm

Song song với đó, khả năng giải quyết vấn đề và tư duy logic cũng suy giảm rõ rệt. Người bệnh gặp khó khăn khi thực hiện các nhiệm vụ gồm nhiều bước, xử lý công việc đòi hỏi sự linh hoạt hoặc làm nhiều việc cùng lúc. Các nghiên cứu cho thấy, người mắc Alzheimer thường có kết quả kém trong các bài kiểm tra về phản xạ, khả năng suy luận và ghi nhớ số liệu trong thời gian dài – những năng lực vốn gắn liền với hoạt động của thùy trán và thùy thái dương trong não bộ.

3. Thay đổi tâm trạng

Về mặt tâm lý, thay đổi tâm trạng cũng là một tín hiệu cảnh báo. Người bệnh có xu hướng thu mình, giảm hứng thú với các hoạt động xã hội, dễ rơi vào trạng thái chán nản kéo dài. Đáng chú ý, các biểu hiện giống trầm cảm nhẹ đôi khi xuất hiện trước cả các rối loạn nhận thức, cho thấy những biến đổi sớm trong cấu trúc và chức năng não bộ liên quan đến trí nhớ.

4. Vấn đề về ngôn ngữ

Cuối cùng, rối loạn ngôn ngữ là một trong những yếu tố làm suy giảm nghiêm trọng chất lượng sống. Người bệnh thường ngập ngừng giữa chừng khi nói, khó tìm từ phù hợp hoặc sử dụng từ ngữ không chính xác. Sự gián đoạn trong giao tiếp không chỉ gây khó khăn trong sinh hoạt hàng ngày mà còn tạo áp lực tâm lý, làm gia tăng cảm giác cô lập và lo âu.

Biện pháp phòng ngừa sa sút trí tuệ

Sa sút trí tuệ không còn là vấn đề của riêng người cao tuổi mà đang trở thành thách thức y tế toàn cầu trong bối cảnh tuổi thọ ngày càng tăng. Dù chưa có phương pháp điều trị triệt để, nhiều nghiên cứu cho thấy việc chủ động phòng ngừa bằng lối sống lành mạnh có thể làm giảm đáng kể nguy cơ mắc bệnh, đồng thời trì hoãn tiến triển của các rối loạn nhận thức.

Một trong những nguyên tắc quan trọng hàng đầu là kiểm soát các yếu tố nguy cơ mạch máu. Tăng huyết áp, đái tháo đường, xơ vữa động mạch, rối loạn mỡ máu và thói quen hút thuốc lá đều có mối liên hệ chặt chẽ với tổn thương mạch máu não – nền tảng sinh học của sa sút trí tuệ. Việc kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết, cholesterol không chỉ giúp phòng ngừa đột quỵ mà còn góp phần bảo vệ chức năng não bộ về lâu dài.

Giấc ngủ cũng đóng vai trò then chốt trong sức khỏe thần kinh. Ngủ đủ giấc, đúng giờ giúp não bộ phục hồi, củng cố trí nhớ và loại bỏ các chất chuyển hóa độc hại tích tụ trong ngày. Ngược lại, tình trạng mất ngủ kéo dài, ngủ không sâu hoặc thường xuyên thức khuya có thể làm suy yếu hệ thần kinh, làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức và sa sút trí tuệ.

Các chuyên gia khuyến cáo người trưởng thành và người cao tuổi nên duy trì 7–8 giờ ngủ mỗi đêm, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử trước giờ ngủ. Ảnh: Hằng Nguyễn.

Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng khoa học được xem là “lá chắn” quan trọng cho não bộ. Việc hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, giảm chất béo bão hòa từ mỡ động vật và tăng cường rau xanh, trái cây, các loại đậu, hạt, ngũ cốc nguyên cám giúp cung cấp chất chống oxy hóa và axit béo có lợi cho hệ thần kinh. 

Bữa cơm trưa đầy đủ chất dinh dưỡng theo khuyến nghị tại Lotus Care. Ảnh: Hằng Nguyễn.

Không hút thuốc lá và hạn chế rượu bia là yêu cầu bắt buộc trong chiến lược phòng ngừa. Nicotine và cồn không chỉ làm tổn thương mạch máu mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tế bào thần kinh, thúc đẩy quá trình thoái hóa não. Việc từ bỏ thuốc lá và kiểm soát lượng rượu tiêu thụ mang lại lợi ích kép cho tim mạch và trí não.

Song song với dinh dưỡng, vận động thể chất thường xuyên giúp tăng lưu lượng máu lên não, cải thiện trao đổi chất và kích thích hình thành các kết nối thần kinh mới. Các hình thức vận động vừa sức như đi bộ nhanh, đạp xe, đánh cầu lông hay thể dục dưỡng sinh không chỉ phù hợp với người cao tuổi mà còn có tác dụng duy trì sự linh hoạt và thăng bằng – những yếu tố thường suy giảm sớm ở bệnh nhân sa sút trí tuệ.

Đi bộ là một trong những hình thức tập luyện giúp giải phóng trong cơ thể hormone irisin làm tăng tốc sự hình thành các liên kết mới giữa các tế bào thần kinh và củng cố các kết nối đã có từ trước. Ảnh: Hằng Nguyễn. 

Không thể bỏ qua vai trò của luyện tập trí não. Các hoạt động như chơi xếp hình, cờ vua, cờ cá ngựa, đọc sách hay học kỹ năng mới giúp não bộ được “kích hoạt” thường xuyên. 

Việc duy trì hoạt động trí tuệ có thể trì hoãn sự khởi phát của sa sút trí tuệ và làm giảm mức độ ảnh hưởng của bệnh nếu đã xuất hiện.

Ngoài ra, kiểm soát stress và duy trì trạng thái tinh thần tích cực có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Căng thẳng kéo dài làm tăng nồng độ hormone stress, gây hại cho vùng não liên quan đến trí nhớ. Các hoạt động thư giãn như thiền, yoga, tai chi không chỉ giúp ổn định cảm xúc mà còn cải thiện khả năng tập trung và chất lượng giấc ngủ.

Cuối cùng, tham gia các hoạt động xã hội được xem là “liều thuốc tinh thần” hiệu quả. 

Việc giao tiếp, kết nối với cộng đồng giúp giảm cảm giác cô đơn, kích thích tư duy và duy trì cảm xúc tích cực – những yếu tố có tác dụng bảo vệ não bộ trước nguy cơ suy giảm nhận thức. Ảnh: Hằng Nguyễn.

Phòng ngừa sa sút trí tuệ không phải là giải pháp đơn lẻ mà là quá trình tích lũy từ những lựa chọn nhỏ trong đời sống hàng ngày. Việc chủ động xây dựng lối sống lành mạnh ngay từ trung niên được coi là nền tảng bền vững để bảo vệ trí nhớ và chất lượng sống khi về già.