AN SINH XÃ HỘI CHO NGƯỜI CAO TUỔI KHÔNG LƯƠNG HƯU

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ thuộc hàng nhanh nhất thế giới. Đằng sau thành tựu về việc nâng cao chất lượng y tế, giúp tuổi thọ trung bình ngày càng tăng, là một thực tế cần được nhìn nhận thấu đáo: một bộ phận lớn người cao tuổi (NCT), đặc biệt tại khu vực nông thôn, miền núi và khu vực lao động phi chính thức, bước vào tuổi xế chiều mà không có tích lũy tài chính, không có lương hưu hoặc nguồn thu nhập ổn định.

Già hóa dân số, vì thế, không đơn thuần là câu chuyện về sự gia tăng số lượng NCT. Đó còn là sự thay đổi sâu sắc về cấu trúc xã hội, đặt ra yêu cầu phải chuẩn bị một hệ thống an sinh đủ rộng, đủ bền vững để bảo đảm mỗi người khi bước qua tuổi lao động vẫn có thể duy trì một cuộc sống tối thiểu và có phẩm giá. Nếu tuổi thọ là thành quả của phát triển, thì bảo đảm chất lượng những năm tháng cuối đời phải là trách nhiệm tiếp nối của chính sách phát triển ấy.

Đây là bài toán cấp bách đặt ra cho hệ thống an sinh xã hội, đòi hỏi những tầm nhìn chiến lược và sự chung tay của toàn cộng đồng. Bởi một người không có lương hưu không chỉ thiếu đi một khoản thu nhập hằng tháng; phía sau đó còn là sự thiếu hụt một điểm tựa khi sức khỏe suy giảm, khả năng lao động không còn và những rủi ro của tuổi già ngày một lớn.

Gánh nặng y tế và khoảng trống an sinh

Áp lực lớn nhất hiện nay nằm ở gánh nặng y tế và chăm sóc sức khỏe khi về già. Dù tuổi thọ tăng lên nhưng số năm sống chung với bệnh tật của NCT nước ta vẫn còn khá cao. Các bệnh mạn tính tuổi già như tim mạch, huyết áp, xương khớp, tiểu đường đòi hỏi chi phí điều trị tốn kém và lâu dài.

Đáng nói, bệnh tật ở tuổi già thường không xuất hiện như một biến cố đơn lẻ. Một người có thể đồng thời mắc nhiều bệnh mạn tính, cần uống thuốc thường xuyên, tái khám định kỳ, phục hồi chức năng và có người hỗ trợ trong sinh hoạt. Khi sức khỏe giảm sút, nhu cầu chăm sóc tăng lên cũng đồng nghĩa với việc một thành viên trong gia đình có thể phải giảm thời gian lao động để trực tiếp chăm sóc.

Với những người không có lương hưu, không có nguồn thu nhập ổn định, mỗi trận ốm đau không chỉ là nỗi đau thể xác mà còn là gánh nặng tài chính đè nặng lên vai con cháu. Một khoản chi y tế phát sinh có thể làm đảo lộn sinh hoạt của cả gia đình. Bởi vậy, phía sau câu chuyện NCT không có lương hưu còn là bài toán về khả năng chống chịu của hộ gia đình trước các cú sốc sức khỏe.

Đây cũng là lý do chính sách an sinh dành cho NCT cần được nhìn nhận theo hướng toàn diện hơn. Trợ cấp tiền mặt có ý nghĩa quan trọng, nhưng nếu không đi cùng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và hỗ trợ đời sống tinh thần, tấm lưới an sinh vẫn khó có thể che phủ hết những rủi ro mà NCT phải đối mặt.

Khi gia đình không còn đủ sức gánh toàn bộ trách nhiệm chăm sóc

Trước thực trạng đó, mô hình chăm sóc NCT đang chứng kiến sự chuyển dịch tất yếu. Nếu trước đây, việc phụng dưỡng hoàn toàn dựa vào gia đình truyền thống “tam tứ đại đồng đường”, thì nay, sự thu hẹp của gia đình hạt nhân cùng nhịp sống mưu sinh hối hả khiến mô hình này bộc lộ nhiều khoảng trống.

Điều đó không có nghĩa vai trò của gia đình suy giảm. Ngược lại, gia đình vẫn là nơi NCT cần sự gắn bó và yêu thương nhất. Nhưng trong điều kiện xã hội hiện đại, yêu thương không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với khả năng trực tiếp chăm sóc 24 giờ mỗi ngày. Khi con cháu phải đi làm, đi xa, khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe của NCT ngày càng chuyên biệt, xã hội cần có thêm những thiết chế đủ năng lực chia sẻ trách nhiệm ấy.

Để khắc phục, các mô hình chăm sóc dựa vào cộng đồng đang phát triển mạnh mẽ. Tiêu biểu như các Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau tại các địa phương đã trở thành điểm tựa thiết thực, nơi NCT được chăm sóc sức khỏe ban đầu, sinh hoạt văn nghệ và hỗ trợ vốn phát triển kinh tế. Đây không chỉ là mô hình hỗ trợ vật chất, mà còn góp phần chống lại một trong những nguy cơ âm thầm của tuổi già: sự cô đơn và cảm giác bị tách khỏi đời sống cộng đồng.

Bên cạnh đó, các cơ sở chăm sóc bán trú và trung tâm bảo trợ xã hội cũng đang từng bước thích ứng để chia sẻ áp lực chăm sóc. Sự xuất hiện của những mô hình này cho thấy chăm sóc NCT đang dần chuyển từ phạm vi riêng của mỗi gia đình sang một hệ sinh thái có sự tham gia của Nhà nước, cộng đồng và các đơn vị cung cấp dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp.

Trong dòng chuyển dịch ấy, Trung tâm Chăm sóc Người cao tuổi Hoa Sen là một mô hình có thể được nhìn nhận như một mắt xích bổ sung cho gia đình trong chăm sóc NCT. Với định hướng chăm sóc sức khỏe và đời sống người cao tuổi, Trung tâm tạo ra một không gian để ông bà được theo dõi sức khỏe, hỗ trợ trong sinh hoạt, tham gia các hoạt động giao lưu và duy trì đời sống tinh thần. Giá trị của những mô hình như Hoa Sen không chỉ nằm ở việc đáp ứng một phần nhu cầu chăm sóc mà còn ở việc mở rộng cách tiếp cận về tuổi già: NCT không chỉ cần được “trông nom” mà cần được sống trong một môi trường an toàn, được tôn trọng, được vận động, giao tiếp và duy trì sự chủ động trong cuộc sống.

Người cao tuổi tại Hoa Sen kiểm tra dấu hiệu sinh tồn hằng ngày.

Bác sĩ Trung tâm hỗ trợ người cao tuổi trong đi lại.

Người cao tuổi tham gia các hoạt động cộng đồng tại Hoa Sen.

Đây cũng là một hướng tiếp cận đáng chú ý trong bối cảnh gia đình Việt Nam đang thay đổi. Khi trách nhiệm chăm sóc được chia sẻ một cách phù hợp giữa gia đình và các mô hình chăm sóc chuyên nghiệp, con cháu có thêm điều kiện hoàn thành trách nhiệm mưu sinh, còn NCT được tiếp cận với sự chăm sóc thường xuyên, bài bản hơn. Nói cách khác, các mô hình chăm sóc chuyên nghiệp không thay thế gia đình mà giúp gia đình thực hiện tốt hơn trách nhiệm của mình.

Về chế độ, NCT không có lương hưu đã được hưởng trợ cấp xã hội, với 4 mức khác nhau: 360.000 đồng/tháng, 540.000 đồng/tháng, 720.000 đồng/tháng và 1.080.000 đồng/tháng tùy theo đối tượng. Nhiều NCT cũng đã được cấp thẻ BHYT miễn phí, góp phần giảm bớt chi phí khám, chữa bệnh và hỗ trợ họ trong cuộc sống.

Những chính sách này có ý nghĩa thiết thực, nhất là với nhóm NCT không có lương hưu. Tuy nhiên, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt, y tế và chăm sóc dài hạn ngày càng trở thành vấn đề lớn, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để mức hỗ trợ thực sự đáp ứng được những nhu cầu cơ bản của một bộ phận NCT yếu thế.

Cần một tấm lưới an sinh rộng hơn và bền vững hơn

Tuy nhiên, cốt lõi của giải pháp vẫn phải nằm ở một tấm lưới an sinh toàn diện.

Dưới lăng kính nhân văn, tiếng nói và ước vọng sâu xa của hàng triệu NCT không lương hưu không chỉ là được nhận một khoản trợ cấp, mà là được bảo đảm một cuộc sống tối thiểu khi không còn khả năng lao động; được tiếp cận dịch vụ y tế khi đau ốm; được chăm sóc khi không còn tự phục vụ; được sống trong một môi trường an toàn và không bị đẩy vào tình trạng phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu.

Vì vậy, chính sách trợ cấp xã hội cần tiếp tục được mở rộng độ bao phủ; mức chuẩn trợ giúp xã hội cần từng bước tiệm cận hơn với mức sống tối thiểu; đồng thời hệ thống y tế hỗ trợ người nghèo tuổi xế chiều cần được củng cố mạnh mẽ. Cùng với đó là việc phát triển các dịch vụ chăm sóc dài hạn, phục hồi chức năng và chăm sóc dựa vào cộng đồng, để NCT có thêm lựa chọn phù hợp với điều kiện sức khỏe và hoàn cảnh gia đình.

Về lâu dài, giải pháp căn cơ hơn vẫn là mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội ngay từ khi người dân còn trong độ tuổi lao động, đặc biệt với lao động phi chính thức. Bởi nếu một người cả đời làm việc nhưng không có cơ chế tích lũy an sinh cho tuổi già, thì khi bước qua tuổi lao động, gánh nặng bảo đảm cuộc sống sẽ chuyển từ cá nhân sang gia đình và cuối cùng là xã hội.

Nói cách khác, chính sách cho NCT không thể chỉ bắt đầu khi một người đã bước vào tuổi già. An sinh tuổi già phải được chuẩn bị từ nhiều năm trước đó, thông qua bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, chăm sóc sức khỏe dự phòng và những cơ chế hỗ trợ phù hợp với từng nhóm dân cư. Chỉ khi ấy, hệ thống an sinh mới có thể chuyển từ thế bị động “hỗ trợ khi khó khăn” sang chủ động phòng ngừa rủi ro trong suốt vòng đời.

Chăm sóc NCT không lương hưu vì thế không chỉ là trách nhiệm của riêng gia đình mà là thước đo sự phát triển nhân văn của một quốc gia. Một xã hội có thể tự hào về tuổi thọ ngày càng cao, nhưng thành tựu ấy chỉ thực sự trọn vẹn khi những năm tháng được sống thêm cũng là những năm tháng được sống trong an toàn, được chăm sóc và giữ gìn phẩm giá.

Xây dựng một tấm lưới an sinh bao phủ toàn diện chính là cam kết vững chắc để “không ai bị bỏ lại phía sau” trong chặng đường cuối đời đầy trân quý. Và khi mỗi người cao tuổi, dù có hay không có lương hưu, đều có một điểm tựa đủ vững về thu nhập, y tế, chăm sóc và tinh thần, đó cũng là lúc một xã hội già hóa không còn được nhìn như một thách thức, mà trở thành minh chứng cho năng lực phát triển bền vững và nhân văn của đất nước.