BẢO VỆ NGƯỜI CAO TUỔI TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG: 17 TRIỆU NGƯỜI TRƯỚC NHỮNG “CHIẾC BẪY” VÔ HÌNH

Một cuộc gọi tự xưng là cán bộ công an. Một tin nhắn thông báo trúng thưởng. Một đoạn video có hình ảnh, giọng nói của người thân được tạo dựng bằng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI). Chỉ trong ít phút, những khoản tiền tích cóp sau cả một đời lao động của nhiều người cao tuổi (NCT) có thể bị chiếm đoạt.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng mang đến nhiều tiện ích nhưng cũng đặt ra những thách thức đối với nhóm dân số còn hạn chế về kỹ năng công nghệ và khả năng tự bảo vệ mình trước các thủ đoạn lừa đảo ngày càng tinh vi.

Khi người cao tuổi trở thành mục tiêu của tội phạm công nghệ cao

Theo Bộ Công an, thiệt hại do lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam trong năm 2025 ước tính vượt 8.000 tỷ đồng. Dù nhiều đường dây tội phạm công nghệ cao đã bị triệt phá, tình hình vẫn diễn biến phức tạp với thủ đoạn liên tục biến đổi dưới sự hỗ trợ của các công nghệ mới. Đáng lo ngại, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả giọng nói, hình ảnh và video deepfake đang giúp các đối tượng tạo ra những “kịch bản” lừa đảo có độ chân thực cao, khiến nạn nhân rất khó nhận biết.

Trong bối cảnh đó, NCT đang trở thành một trong những nhóm đối tượng chịu nhiều rủi ro nhất trên không gian mạng. Việt Nam hiện có khoảng 17 triệu NCT, chiếm gần 17% dân số. Cùng với quá trình chuyển đổi số quốc gia, ngày càng nhiều NCT sử dụng điện thoại thông minh để gọi điện, nhắn tin, đọc báo, cập nhật thông tin, giao dịch ngân hàng hay thanh toán trực tuyến. Việc chủ động tiếp cận công nghệ không chỉ giúp nâng cao chất lượng cuộc sống mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách thế hệ trong xã hội số.

Tuy nhiên, phần lớn NCT tiếp cận công nghệ khá muộn, chủ yếu thông qua sự hướng dẫn của con cháu với những thao tác cơ bản. Trong khi đó, các hình thức lừa đảo trên không gian mạng lại thay đổi từng ngày, đòi hỏi người sử dụng phải thường xuyên cập nhật kiến thức và kỹ năng nhận diện rủi ro. Sự chênh lệch giữa tốc độ phát triển của công nghệ và khả năng thích ứng của một bộ phận NCT đã vô tình tạo ra khoảng trống về an toàn số.

Theo các chuyên gia an ninh mạng, NCT thường là mục tiêu mà tội phạm công nghệ cao hướng tới bởi nhiều người có nguồn tài chính tích lũy từ lương hưu, tiền tiết kiệm hoặc tài sản dành dụm sau nhiều năm lao động. Cùng với đó, tâm lý tin tưởng vào các thông tin được xưng danh cơ quan chức năng, sự cả tin trước những lời mời gọi đầu tư hấp dẫn hoặc nỗi lo lắng khi nghe tin người thân gặp nạn khiến họ dễ rơi vào “bẫy tâm lý” mà các đối tượng lừa đảo đã dàn dựng từ trước.

Thực tế cho thấy, các vụ lừa đảo nhắm vào NCT không còn là những trường hợp cá biệt mà đang trở thành một vấn đề xã hội đáng báo động. Vụ án do Phó Đức Nam (Mr Pips) cầm đầu là minh chứng điển hình. Đường dây này đã gây thiệt hại hơn 1.300 tỷ đồng từ 738 vụ việc, trong đó có không ít NCT bị cuốn vào những lời quảng bá về các kênh đầu tư lợi nhuận cao để rồi mất toàn bộ số tiền tích góp.

Những câu chuyện cụ thể càng cho thấy mức độ tinh vi và hậu quả nặng nề của loại tội phạm này.

Tại Hà Nội, bà Nguyễn Thị P., sinh năm 1956, trú tại phường Hà Đông, nhận được cuộc gọi từ người tự xưng là cán bộ công an. Đối tượng thông báo bà có liên quan đến một đường dây ma túy và rửa tiền, yêu cầu chuyển tiền để “phục vụ điều tra”, nếu không sẽ bị bắt giữ. Trong tâm lý hoảng loạn, bà đã thực hiện 32 lần chuyển khoản với tổng số tiền lên tới 15 tỷ đồng. Chỉ đến khi không thể liên lạc lại với các đối tượng, bà mới biết mình đã bị lừa.

Tháng 3/2025, một cụ bà 72 tuổi ở Thành phố Hồ Chí Minh bị chiếm đoạt hơn 1,2 tỷ đồng cũng bằng thủ đoạn giả danh cơ quan công an. Tại Nghệ An, một cụ ông 68 tuổi mất 350 triệu đồng sau cuộc gọi có giọng nói giống hệt con trai, thông báo đang gặp tai nạn và cần tiền cấp cứu khẩn cấp. Trong khi đó, ông Trần Văn N. (63 tuổi), ở Thanh Hóa, suýt mất 230 triệu đồng tiền tiết kiệm khi bị các đối tượng giả danh cơ quan chức năng đe dọa liên quan đến một vụ án. May mắn, nhân viên bưu điện phát hiện dấu hiệu bất thường và kịp thời phối hợp lực lượng công an ngăn chặn.

Đau lòng hơn là trường hợp bà Ngọc (80 tuổi), ở Bình Thuận. Tin vào thông báo trúng thưởng qua điện thoại, bà nhiều lần mua các sản phẩm với giá cao gấp nhiều lần giá trị thực để được nhận “phần quà đặc biệt”. Khi người thân phát hiện, số tiền bà đã mất vượt quá 3 tỷ đồng. Căn nhà nhỏ chất đầy những thùng hàng vô giá trị, còn toàn bộ số tiền tích cóp sau nhiều năm tằn tiện đã không còn.

Đằng sau những con số thiệt hại là những hệ lụy khó có thể đong đếm. Không ít NCT sau khi bị lừa rơi vào trạng thái suy sụp tinh thần, tự trách bản thân, mất niềm tin vào cuộc sống và ngại chia sẻ với người thân vì mặc cảm, xấu hổ. Thực tế, số vụ việc được phát hiện và trình báo có lẽ chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, bởi vẫn còn nhiều nạn nhân lựa chọn im lặng với tâm lý “của đi thay người” hoặc cho rằng không còn cơ hội lấy lại tài sản.

Xây dựng “lá chắn số” cho người cao tuổi

Trong kỷ nguyên số, chăm sóc và bảo vệ NCT không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm điều kiện sống, chăm lo sức khỏe hay đời sống tinh thần mà còn cần giúp họ có đủ kiến thức và kỹ năng để tự bảo vệ mình trên môi trường mạng. Khi các hoạt động giao tiếp, thanh toán, tiếp cận dịch vụ công và các tiện ích xã hội ngày càng được số hóa, kỹ năng số an toàn cần được xem là một phần của năng lực thích ứng với cuộc sống hiện đại.

Người cao tuổi tại Trung tâm Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Hoa Sen (Lotus Care) được nhân viên y tế hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh và phổ biến các kỹ năng nhận diện, phòng tránh lừa đảo qua điện thoại, mạng xã hội.

Đối với khoảng 17 triệu NCT hiện nay, điều cần thiết không phải là những kiến thức công nghệ phức tạp, mà là các kỹ năng cơ bản, dễ tiếp cận và có tính ứng dụng cao như nhận diện cuộc gọi giả danh cơ quan chức năng; phân biệt tin nhắn, đường dẫn lừa đảo; tuyệt đối không cung cấp mã OTP, mật khẩu ngân hàng; không chuyển tiền khi chưa kiểm chứng thông tin và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Để làm được điều đó, cần xây dựng một “lá chắn số” nhiều tầng với sự tham gia đồng bộ của các cấp, các ngành và toàn xã hội. Các lớp tập huấn kỹ năng số dành riêng cho NCT cần được tổ chức thường xuyên tại khu dân cư, tổ dân phố, Hội NCT cơ sở, các Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau và trung tâm văn hóa cộng đồng. Nội dung tuyên truyền cần được thiết kế đơn giản, trực quan, lấy các tình huống thực tế làm ví dụ minh họa để người học dễ tiếp cận, dễ ghi nhớ và có thể áp dụng ngay trong cuộc sống hằng ngày.

Ở góc độ thực tiễn, một số mô hình liên kết giữa cơ sở chăm sóc người cao tuổi và các cơ sở đào tạo đại học đang cho thấy hiệu quả tích cực. Điển hình, Trung tâm Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Hoa Sen (Lotus Care) đã phối hợp cùng sinh viên Trường Đại học Ngoại thương triển khai chương trình “Cẩm nang an toàn trực tuyến”, nhằm trang bị cho người cao tuổi những kiến thức thiết thực để nhận diện và phòng tránh các hình thức lừa đảo trên không gian mạng. Thông qua các buổi chia sẻ trực quan với những tình huống thực tế, chương trình giúp người cao tuổi hiểu rõ hơn về các thủ đoạn phổ biến như giả danh cơ quan chức năng, lừa đảo đầu tư, tin nhắn chứa đường link độc hại hay công nghệ giả giọng nói bằng AI. Không chỉ dừng ở việc nâng cao nhận thức, chương trình còn hướng dẫn người cao tuổi cách xử lý khi gặp tình huống nghi ngờ, khuyến khích chủ động trao đổi với người thân, đồng thời kịp thời báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu bất thường. Đây là một mô hình thiết thực, cho thấy khi có sự chung tay của nhà trường, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, “lá chắn số” bảo vệ người cao tuổi sẽ ngày càng được củng cố vững chắc hơn.

Poster tuyên truyền về an toàn trực tuyến do sinh viên Trường Đại học Ngoại thương thiết kế dành cho chương trình “Cẩm nang an toàn trực tuyến” tại Trung tâm Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi Hoa Sen (Lotus Care).

Cùng với đó, các cơ quan chức năng, ngân hàng, doanh nghiệp viễn thông và các tổ chức hội cần tăng cường phối hợp trong công tác cảnh báo, cập nhật kịp thời những phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới; đồng thời xây dựng các kênh hỗ trợ, tư vấn và tiếp nhận phản ánh thân thiện hơn với NCT. Việc thiết kế các ứng dụng, dịch vụ số theo hướng đơn giản, dễ sử dụng và có cơ chế cảnh báo tự động đối với các giao dịch bất thường cũng là giải pháp cần được quan tâm trong tiến trình xây dựng xã hội số bao trùm.

Quan trọng hơn cả, gia đình vẫn là “lá chắn” gần gũi và hiệu quả nhất đối với NCT. Thực tế cho thấy, nhiều vụ việc hoàn toàn có thể được ngăn chặn nếu con cháu thường xuyên quan tâm, trò chuyện và hướng dẫn ông bà, cha mẹ về những rủi ro trên không gian mạng. Chỉ một lời nhắc “hãy gọi cho người thân trước khi chuyển tiền” hay thói quen trao đổi với con cháu khi nhận được cuộc gọi, tin nhắn bất thường cũng có thể giúp ngăn chặn những thiệt hại rất lớn.

Chuyển đổi số là xu thế tất yếu và NCT cần được tạo điều kiện để cùng thụ hưởng những thành quả mà quá trình này mang lại. Tuy nhiên, để không ai bị bỏ lại phía sau, việc phổ cập công nghệ cần song hành với phổ cập kỹ năng số an toàn, nhất là đối với những nhóm dân số dễ bị tổn thương. Xây dựng một “lá chắn số” cho khoảng 17 triệu NCT không chỉ là giải pháp nhằm phòng ngừa, đấu tranh với tội phạm công nghệ cao mà còn là yêu cầu đặt ra trong quá trình xây dựng xã hội số an toàn, nhân văn và phát triển bền vững.

Bảo vệ NCT trên không gian mạng, xét đến cùng, không chỉ là bảo vệ tài sản của mỗi cá nhân mà còn là bảo vệ thành quả lao động của cả một đời người, bảo vệ sự bình yên của mỗi gia đình và củng cố niềm tin của xã hội trong hành trình chuyển đổi số quốc gia. Một xã hội số chỉ thực sự trọn vẹn khi mọi người dân, đặc biệt là những người yếu thế, đều được trang bị đủ năng lực để tiếp cận và sử dụng công nghệ một cách an toàn.