Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, đặt ra những thách thức không nhỏ đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội và tăng trưởng kinh tế. Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyển từ mục tiêu “sống lâu” sang “sống khỏe” không chỉ là vấn đề của ngành y tế mà còn là đòi hỏi mang tính chiến lược đối với phát triển bền vững.

Từ gia tăng tuổi thọ đến yêu cầu kéo dài số năm sống khỏe

Những năm qua, cùng với thành tựu phát triển kinh tế-xã hội, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam không ngừng được nâng cao. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, tuổi thọ tăng chưa đồng nghĩa với chất lượng sống được cải thiện tương ứng. Không ít người cao tuổi phải sống chung với nhiều bệnh mạn tính, suy giảm chức năng và phụ thuộc vào chăm sóc y tế dài hạn.

Không gian sống nhiều cây xanh, môi trường, con người thân thiện tại Trung tâm Chăm sóc Người cao tuổi Hoa Sen (Lotus Care) đã góp phần nâng cao chất lượng sống cho người cao tuổi.

Xu hướng “sống lâu nhưng không khỏe” đang dần bộc lộ rõ, cho thấy cách tiếp cận truyền thống thiên về điều trị bệnh đã không còn phù hợp. Thay vào đó, mô hình quản lý sức khỏe toàn diện, coi trọng phòng bệnh, phát hiện sớm và theo dõi liên tục cần được đặt ở vị trí trung tâm.

Tại nhiều địa phương, các chương trình khám sức khỏe định kỳ, lập hồ sơ sức khỏe cá nhân cho người cao tuổi đã được triển khai, bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài vẫn phụ thuộc vào khả năng kết nối dữ liệu giữa các tuyến y tế và sự thay đổi trong nhận thức, hành vi chăm sóc sức khỏe của người dân.

Thách thức lớn nhất hiện nay không chỉ là kéo dài tuổi thọ, mà là làm sao kéo dài thời gian sống khỏe mạnh, giảm thiểu gánh nặng bệnh tật và chi phí y tế cho xã hội.

Người cao tuổi rất cần được chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng. Trong ảnh là người cao tuổi đang được khám mắt miễn phí do Lotus Care phối hợp với Bệnh viện mắt Hồng Sơn.

Một trong những chuyển động đáng chú ý trong chính sách là sự thay đổi từ tư duy “có bệnh mới chữa” sang chủ động giữ gìn sức khỏe từ sớm. Các yếu tố như dinh dưỡng hợp lý, tăng cường vận động, kiểm soát bệnh mạn tính và chăm sóc sức khỏe tinh thần ngày càng được coi trọng.

Đối với người cao tuổi – nhóm đối tượng có nguy cơ cao mắc đa bệnh lý – việc quản lý sức khỏe cần mang tính liên tục, cá thể hóa. Tuy nhiên, rào cản lớn vẫn nằm ở nhận thức. Tâm lý chủ quan, ngại khám sức khỏe định kỳ hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào gia đình vẫn còn phổ biến, làm giảm hiệu quả của các chính sách can thiệp.

Do đó, cùng với hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi, coi chăm sóc sức khỏe là một quá trình suốt đời, bắt đầu từ sớm, không chỉ khi tuổi cao.

Nâng cao năng lực y tế cơ sở và phát triển hệ sinh thái chăm sóc

Đưa dịch vụ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi về tuyến cơ sở được xác định là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tiễn. Hệ thống trạm y tế, mô hình bác sĩ gia đình, các chương trình khám lưu động đã góp phần nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ, đặc biệt tại khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, năng lực của y tế cơ sở vẫn còn nhiều hạn chế, nhất là thiếu nhân lực chuyên ngành lão khoa, trang thiết bị chưa đồng bộ và khó khăn trong quản lý bệnh mạn tính dài hạn. Nếu không được đầu tư nâng cấp tương xứng, y tế cơ sở khó có thể đảm nhận vai trò “tuyến đầu” trong chăm sóc sức khỏe người cao tuổi.

Song song với đó, xu hướng chuyển từ bảo trợ sang trao quyền cho người cao tuổi đang dần được định hình. Trong bối cảnh quy mô gia đình thu hẹp, mô hình sống độc lập của người cao tuổi ngày càng phổ biến, đòi hỏi hệ thống dịch vụ hỗ trợ đi kèm như chăm sóc tại nhà, tư vấn từ xa, bác sĩ gia đình và các giải pháp bảo đảm an toàn.

Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, ứng dụng công nghệ là một trong những giải pháp quan trọng. Các thiết bị theo dõi sức khỏe từ xa, hệ thống cảnh báo té ngã, hay các giải pháp hỗ trợ sinh hoạt thông minh đang mở ra hướng tiếp cận mới. Đây đồng thời là nền tảng cho sự hình thành và phát triển của “kinh tế bạc” – lĩnh vực kinh tế phục vụ nhu cầu của người cao tuổi, được dự báo sẽ có dư địa tăng trưởng lớn tại Việt Nam.

Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Đến tháng 3/2023, cả nước có gần 17 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 17% dân số. Dự báo đến năm 2036, nước ta sẽ chuyển từ xã hội “già hóa” sang “xã hội già” và đến năm 2049 trở thành “xã hội siêu già”.

Thực tiễn này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một chiến lược tổng thể, dài hạn và đồng bộ. Trong đó, cần chuyển trọng tâm từ điều trị sang phòng bệnh và quản lý sức khỏe suốt đời; nâng cao năng lực y tế cơ sở; bảo đảm quyền của người cao tuổi đi đôi với phát triển hệ thống dịch vụ hỗ trợ; thúc đẩy ứng dụng công nghệ và từng bước hình thành “kinh tế bạc”.

Trên thế giới, nền “kinh tế bạc” đã mang về 4,2 nghìn tỷ USD cho Trung Quốc. Đây là đầy triển vọng và có thể vận dụng tại nước ta. Nguồn: VnEconomy.

Quan trọng hơn, cần thay đổi nhận thức xã hội, coi người cao tuổi không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là nguồn lực có thể tiếp tục đóng góp cho gia đình và cộng đồng.

Già hóa dân số là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, cách thức ứng phó sẽ quyết định đây là thách thức hay cơ hội. Chuyển từ “sống lâu” sang “sống khỏe” không chỉ là mục tiêu của ngành y tế, mà còn là nền tảng cho phát triển bền vững trong tương lai.